Misschien zoeken we de transitie op de verkeerde plek

Vorig jaar schreef ik een blog met de titel Leiderschap wordt overschat. Daarin introduceerde ik het woord hoederschap. Vooral om eens met een ander perspectief naar leiderschap te kijken.

Na de vakantie, en na twee prachtige opdrachten bij organisaties in de water- en energietransitie, kreeg dat woord voor mij meer betekenis. Of eigenlijk: verdieping.

Ik hoor vaak dat we in een verandering van tijdperk leven. En ik geloof zeker dat er iets fundamenteels gaande is. Maar door wat ik de afgelopen jaren in mijn opdrachten zag, vraag ik mij steeds vaker af of ons beeld van die verandering wel klopt.

We spreken over de energietransitie, de watertransitie, de landbouwtransitie. Over oude systemen die vastlopen en nieuwe systemen die ontstaan. Afbouwen en opbouwen. Versnellen en opschalen.

Dat klinkt logisch. Totdat ik probeerde vast te stellen waar zo’n systeem eigenlijk begint en eindigt.

Trek aan één draad

Energie zit vast aan mobiliteit. Mobiliteit aan ruimte. Ruimte aan wonen, wonen aan financiering. Landbouw aan bodem en water, water aan natuur. En alles is weer verbonden met wetgeving, instituties, technologie, gedrag, cultuur en uiteindelijk ook met onze ideeën over wat vooruitgang eigenlijk is.

Trek aan één draad, en ergens anders beweegt iets mee.

Precies hetzelfde zie ik in de organisaties waarin ik werk. Ook daar zoeken afdelingen en teams voortdurend naar hoe ze zich tot elkaar verhouden. Strategie is al drie stappen verder terwijl de uitvoering nog bezig is met de vorige verandering. Technologie versnelt terwijl processen en besluitvorming tijd nodig hebben. De ene afdeling kijkt tien jaar vooruit, de andere moet zorgen dat het vandaag gewoon werkt.

We noemen dat al snel weerstand. Stroperigheid. Onvoldoende samenwerking.

Volgens mij is dat te makkelijk.

Misschien zien we binnen organisaties gewoon hetzelfde als in de samenleving: alles is met elkaar verweven, maar niet alles beweegt in hetzelfde tempo. Het lijkt daardoor minder op een machine en meer op een bos. Een levend weefsel van relaties.

En als dat hout snijdt, dan zoeken we de transitie misschien op de verkeerde plek. Misschien vindt de eigenlijke transitie niet plaats in onze systemen, instituties en organisaties, maar in de relaties ertussen. En in ons vermogen om met hun verschillende ritmes te leven en te werken.

Die verwevenheid verklaart trouwens ook iets anders wat ik in mijn werk zie: instituties waarvan we denken dat ze op instorten staan, zijn ontzettend taai. Ze absorberen crises, veranderen regels, krijgen nieuwe functies. Juist doordat ze met zoveel andere instituties verweven zijn, kunnen ze helemaal niet zomaar omvallen. Die verwevenheid maakt ons kwetsbaar voor crises. Maar kan tegelijk weerbaarder zijn tegen instorting.

Alles verandert, maar niet tegelijk

Dat zet mij aan het denken over iets wat ik zelf vaak genoeg heb gezegd. We zitten in een opeenstapeling van crises. Het oude werkt niet meer, het nieuwe is er nog niet. De liminale fase. Uiteindelijk moet er iets breken.

Maar ik begin iets anders te zien.

Tijd.

Technologie verandert razendsnel. Kijk alleen maar naar AI. Politiek beweegt in verkiezingscycli. Wetgeving kost soms decennia. Infrastructuur verandert over generaties, cultuur nog langzamer. En bodem, water en ecosystemen volgen sowieso hun eigen ritme.

Alles verandert. Maar niet tegelijkertijd.

En hier komen die twee dingen voor mij samen. Want de uitdagingen die we transitieproblemen noemen, ontstaan volgens mij precies dáár waar sterk verweven onderdelen met verschillende snelheden bewegen.

Een netbeheerder beheert infrastructuur die over decennia is aangelegd, verweven met een politiek die in periodes van vier jaar denkt en een technologie die per kwartaal verandert. Dáár ontstaat de spanning. Niet in de netbeheerder, niet in de politiek, niet in de technologie. Ertussen.

Een waterschap moet vandaag het peil beheren, in een bodem die over generaties daalt, voor woningen die volgend jaar gebouwd moeten worden. Drie tempo’s, één gebied, onlosmakelijk verweven.

En binnen organisaties zie ik hetzelfde patroon. Een nieuw systeem is in een jaar geïmplementeerd, maar de werkwijzen eromheen hebben jaren nodig en de cultuur nog langer. Strategie, techniek, processen, structuur en mensen bewegen allemaal. Alleen niet even snel. En ondertussen moet de winkel gewoon openblijven.

Wat ik zelf al jaren de transitiechaos noem, zou dus weleens het geluid kunnen zijn van al die verschillende ritmes die uit elkaar lopen. Juist omdat alles zo met elkaar verweven is dat niets zich aan het tempo van iets anders kan onttrekken.

Daar hoort wel een eerlijke kanttekening bij. Met de ritmes leren leven betekent niet dat alles zijn eigen tempo mag houden. Sommige klokken, zoals die van bodem, water en klimaat, tikken hard door en onderhandelen niet. Die vragen juist dat wij versnellen waar wij dat kunnen.

Maar wáár dat kan, en waar versnelling het weefsel juist beschadigt, dat zie je alleen als je de relaties kent. Welke verbinding houdt de vertraging in stand, welke draagt het geheel, en waar zit speling? Hoe urgenter het wordt, hoe belangrijker die vragen worden. Urgentie vraagt dus niet om minder aandacht voor de relaties, maar om meer.

Ik denk daarom steeds vaker dat dáár de eigenlijke opgave zit. Niet in het bedenken van nieuwe oplossingen, maar in het leren zien van die verwevenheid en die tempoverschillen.

Het systeem, dat ben ik ook

En dan is er nog iets. We praten over het systeem alsof het iets buiten onszelf is.

Maar dat is het niet. Dezelfde logica die onze instituties heeft gevormd, zit ook in ons. Groei, prestatie, bezit, efficiëntie. Steeds meer. We kunnen alle fossiele auto’s vervangen door elektrische en toch ongeveer dezelfde samenleving houden.

En ik moet eerlijk zijn. Die logica zit ook in mij.

Ik word al twintig jaar binnengehaald om grip te brengen. Overzicht, structuur, sturing. Rust, richting, realisatie. Het staat zo ongeveer op mijn visitekaartje. En ik ben er goed in. Maar ergens is dat natuurlijk precies de logica waar ik hier vraagtekens bij zet. De aanname dat een organisatie bestuurbaar is. Dat je met een goede planning en een strak portfolio het geheel in de hand kunt houden.

Ik merk het in mezelf als iets vastloopt. Mijn eerste reflex is nog altijd: structureren. Een overzicht maken, een ritme afspreken, een besluit forceren. Meestal helpt dat ook. Maar soms voel ik dat ik daarmee vooral mijn eigen onrust bestrijd. Dat ik aan het bouwen ben omdat ik het niet verdraag om alleen maar te kijken.

Het systeem zit dus niet buiten mij. Het heeft mijn vak gevormd, mijn agenda, mijn reflexen.

Misschien is dat ook wel de reden dat ik in deze blog geen oplossing ga aanbieden. Iedere keer dat ik er een probeerde op te schrijven, merkte ik dat ik weer aan het bouwen was.

Een bos wordt niet gebouwd

Want een bos wordt niet gebouwd. Niemand zit in een cockpit om dat bos te besturen. Het ontstaat uit ontelbare relaties tussen bomen, schimmels, water, bodem, licht en dieren. Sommige versterken elkaar, andere concurreren. Sommige verdwijnen, en ergens anders ontstaat iets nieuws. Het geheel verandert voortdurend zonder dat iemand de uitkomst heeft bedacht.

Misschien lijkt een samenleving daar meer op dan op een machine. En een organisatie ook.

Als ik zo kijk, merk ik dat ik vanzelf andere dingen ga doen. Ik ga eerst op zoek naar wat het geheel eigenlijk draagt. Want in bestaande instituties zit niet alleen blokkade, er zit ook kennis, vakmanschap, vertrouwen en collectief geheugen, en wie alleen maar vernieuwt, breekt soms af wat hij later nodig heeft. Ik ga zien welke oude verbindingen patronen in stand houden die niet meer werken, en dat het probleem zelden in een afdeling of persoon zit maar ertussen. En ik ga ruimte zoeken voor nieuwe verbindingen, zonder vooraf te weten wat daaruit moet komen. Hoeden, ontvlechten, herweven. Maar dat zijn geen stappen in een plan. Het is wat er gebeurt als je anders kijkt.

We spreken over transities managen, verandering sturen, oplossingen opschalen. Woorden die suggereren dat we weten waar we naartoe gaan en dat het geheel bestuurbaar is. Maar als een organisatie of samenleving meer op een levend weefsel lijkt, zijn misschien andere woorden nodig. Waarnemen. Voeden. Begrenzen. Loslaten. Verbinden.

Een andere vraag

Ik heb dus geen nieuwe oplossing. Wat ik wel heb, is een andere vraag.

Niet: wat moet hier veranderen? Maar: wat is hier met wat verweven, en in welk tempo beweegt het? En kunnen we met die verschillende ritmes leren werken in plaats van ze weg te willen managen?

Wie die vraag stelt, kijkt al anders. Naar een vastgelopen samenwerking tussen afdelingen. Naar een gebiedsproces dat maar niet vlot. Naar een land dat volgens iedereen in transitie is en toch zo hardnekkig hetzelfde blijft.

Misschien is dát de verandering van tijdperk waar we het steeds over hebben. Niet een oude wereld die instort en plaatsmaakt voor een nieuwe. Veel langzamer. Veel rommeliger ook. Een levend weefsel dat voortdurend van vorm verandert, waarin oud en nieuw nog heel lang naast elkaar bestaan en waarin wij zelf onderdeel zijn van wat verandert.

Wij hoeven die nieuwe samenleving niet af te maken. Waarschijnlijk maken we haar zelf nooit mee. We krijgen het weefsel alleen een tijdje in handen. En wie het in handen heeft, hoedt niet alleen het weefsel, maar ook de bouwer in zichzelf.

De toekomst is niet van ons om te ontwerpen.

Ze is van ons om te hoeden.

Wat is jullie natuurlijke volgende stap?

Oriëntatiegesprek Neem contact op

In 60 min de samenwerking verkennen